القسم الحالي: Omukyaala omusiraamu
الدرس Ebivunaanwa(Rights) byo mukazi mu busi
Eddiini eyo busiraamu eyekubidde oludda lwo kusinza Allah yekka yafaayo- no kuyigiriza kwaayo okuva ewa Allah no kulungamya kwe okwamagezi-ku mukazi omusiraamu,no kumukuumira ekitiibwa kye,no kukakasa ekitiibwa kye ne ssanyu lye,ne nsonga ezimuleetera essanyu lyo bulamu(happy life), okubeera ewaka(okweewala)ebifo ebyokuteeberezebwamu(areas of suspicion )ne bye bikemo ne bibi no bwononefu.ebyo byonna biva mu kusaasira Kwa Allah okunene eri omukazi yekka,ne kitundu (society) kyonna, okufaayo kuno kuyina ebifaananyi(ebyokulabirako) ebiwera
Okuwa ekitiibwa ne kifo ekya waggulu
Obusiraamu bwakumira omukazi ekitiibwa kye no buntu bwe,nebumuwa ekifo ekisaana(ekigwaana) wonna waali; maama,no mukyala (wife),no mwana owo buwala (daughter) nabatali abo.nebulagira okumuyisa obulungi no kulongoosa gyaali no kumufaako olufaayo olwenjawulo.nga weyalwanyisa obuufu bwe ddiini (eddiini enfu)ne ndowooza ne mbeera ezaabulijjo ( social) enfu ezo ezikendeeza ensonga yo mukazi oba ezimukakkanya ne zitamuwa kitiibwa.
Umar bun khatwaab Allah asiime kuyye agamba nti:"wallahi mazima twaali mu jahiriyyah nga tetubala (tetulabawo) bakyala nga nsonga, okutuusa Allah weyassa kubbo kyeyassa,nagaba byeyagaba"(Al-bukhari 4913,ne muslim 1479)ekitangaala Kyo busiraamu nekyaaka olubelyebelye lwe myaaka egisukka 1400, nebusitula (obusiraamu) ekifo kyo mukyala omusiraamu,ne bumujjako obulyazamaanya obwo obwaali bukolebwa amawanga ne bibina bya bantu,ne mweekyo mazima omukazi oba omukyala yali tagwaana kubaako na kikye, wadde okusika, omukyala yali asikirwa (nga kyabusika )oba nga ayokyebwa baawe (omwaami we) waaba afudde,nga wekyaali nti yali agulibwa no kutundibwa(nga kyamaguzi), embeera eno nesigala nga esasaanyizibwa-mu bungereza (England) ekyo kulabirako -okutuusa ku ntandikwa ye kyaasa ekya makumi abiri.
Obwenkanya wakati wo mukazi no musajja
Obusiraamu ddiini yo mulezi we bitonde, omumanyi ennyo omwenkanya omugezi ennyo,ne mu bwenkanya bwa Allah ne kigendererwa kye obuteenkanya wakati webyawukana ebibiri,no butaawula wakati webifaanagana ebibiri, nolweekyo tusaanga sharia yo busiraamu yenkanyankanya wakati wo musajja no mukazi mweebyo byebafanaganya,ne bafaanagana mweekyo,ne baawula (sharia) mweekyo ekirimu okwawukana(enjawulo), mweebyo ebyatekebwawo mubivunaanwa ne bye tteeka ebigaanibwa/ebikwatagana no bubuumbwa(obutonde)bwa buli omu mubbo (omusajja no mukazi) no bwetaavu bwe no busobozi bwe ,no bubuumbwa (obutonde) obwo Allah bweyobumbirako, obusiraamu bwaawa omukyala ekifo ekigwaana mu mbeera/ensonga eze njawulo (Fields),ne bwenkanya wakati we(omukazi)no musajja mu nsonga/mbeera nyiinji,ne mweezo:
Ensibuko/Ekikolo kyo kutonda
Okukakkanya omukazi mu mirembe egya sooka oba egya kulembera kwagenda Wala okumujja ku nsalo zo buntu enzijuvu,ba Aristotle bagamba nti omukazi musajja atali mujjuvu obubuumbwa bwamuleka wansi mu ddaala lyo butonde,ne basaqaraat (Socrates)bamufaananya no muti ogwo butwa olukunggana olunene lwatuulibwa mu Roma ne basalawo mu lwo nti omukazi musajja tayina mwooyo oba walubeerera (tafa) era tagenda kusikira bulamu obwe nkomerero, era nti ye kyenyinyalwa (nagisi )era tayina kulya nnyama,era tayina kuseka,era tayina kwogera! Wabula aba faransa french people bateekawo olukungaana mu mwaaka gwa 586 okukubaganya ebirowoozo discussion ku nsonga "enkulu"egamba nti abaffe omukazi abalibwa nti muntu oba si muntu?! abaffe ayina omwooyo oba tayina mwooyo?! waaba ayina omwooyo abaffe omwooyo ogwo gwa nsolo oba gwa muntu?! weguba gwa muntu abaffe gwenkana no gwo musajja?! oba gwansi kugwo musajja?!ku nkomerero bakkaanya nti omukazi muntu naye yatondebwa kuweereza musajja ( mukozi) bwatyo (just). wabula obusiraamu buteekawo okweenkanankana wakati wenkula ebibiri mu nsibuko yo kutonda (creation), Allah agamba nti:{Abange mwe abantu mutye omulenzi wammwe oyo eyabatonda nga abajja mu mwooyo ogumu (Adam)natonda okuva muggwo mukyala waagwo(Hawa) najja mujjo emyooyo ebiri (ogwo musajja no mukyala) abasajja banji na bakazi mutye Allah oyo gwe mukozesa erinnya lye nga musaba era mutye enganda (temuzikutula) mazima buli kiseera abataddeko eriiso egyogi.}[Annisaa:1].
Obusiraamu bweenkanya wakati wo musajja no mukazi mu byetteeka bya sharia,ne mu kusasula ne mpeera zaabyo ku nsi ne kunkomerero, Allah yagamba nti:{oyo yenna akola omulimu omuloongoofu omulungi omusajja oba omukazi nga mukkiriza tugenda kumuwangaaliza mu bulamu obulungi tugenda kubasasula empeera yabwe ne kisiinga obulungi ku lwe'byo bye baakolanga}[nahl:97],era Allah yagamba:{oyo yenna akola omulimu mu milimu emilongoofu nga musajja oba mukazi nga mukkiriza abo bagenda okuyiingira ejjana era tebagenda kulyazaamanyizibwa wadde akantu akatono}[Annisaa:124], omubaka wa Allah صلى الله عليه وسلم yabuuzibwa ku musajja asaanga obutolobevu(wetness) ate nga tajjukira nti yelooteredde(wet dream), omubaka nagamba nti:«anaaba», no musajja alaaba okwelooterera (wet dream) naye natasaangawo kutoba(wetness), omubaka nagamba nti:«tanaaba», maama sulaimu nagamba: omukazi waalaba ekyo ayina okunaaba? omubaka nagamba nti:«yye, mazima abakazi baganda ba basajja »(Abu dauda 236).
Nooyo eyasooka okukkiriza obubaka bwo mubaka صلى الله عليه وسلم yali mukyala,ye maama wa bakkiriza khadijah Allah asiime kuyye, abakyala bali mukuseenguka okwasooka okugenda mu Ethiopia era mu kibiinja ekyasooka okujja okuva e madiinah ne bawerera nabbi صلى الله عليه وسلم .
Omukazi awandiikibwako mu byafaayo byo busiraamu nga ebyo kulabirako ebya'kayakana, ebimanyiddwaako ebitendo ebirungi (ebitenderezebwa) no bugazi bwo kumanya kwabyo no kutegeera kwaabyo obubaka bwo busiraamu,yabeeraanga (omukyala)mu mbeera ezisiinga obunji nga musaale/akuleembera mu nsonga eno (field, mu kaseera abasiraamu webajja/webaafuna bingi mu nsonga ze ddiini yaabwe ku bakazi abasiraamu abamanyi abasaale/abakulembera mu kumanya ne mu kuyigiriza: akuleembera mubbo ye maama wa bakkiriza Aisha Allah asiime kuyye.
Era omukazi yetabika/yetaba no musajja mu nsinza ezekikuungo/ezaawamu,mu mbeera yo bwetteeka oba eyekyeyagalire oba ekkirizibwa; nga umrah ne hijja, ne sswala yo kusaba enkuba ne sswala ya idd ebbiri,ne sswala ya zi jjuma ne za jjamah, era omukyala alagirwa okukoowoola abantu okujja eri obusiraamu,no kulagira ebirungi no kuziyiza ebikyaamu,ne bitali ebyo mu byokulabirako ebyeyolefu mu kwenkanankana wakati wenkula ebibiri mu mukuteekebwako amateeka go busiraamu, tewali kijjibwaamu mweebyo okujjako ekiyina akakwaate okusinziira ku kwawukana kwo butonde bwaabwe bombiriri.
No busiraamu okuteekawo etteeka (principle) lyo kwenkanankana mu kuteekebwako amateeka ge ddiini nga etteeka elya'wamu, okujjako nga bulondoola enjawulo yo butonde wakati wenkula ebibiri,ne biva mu kwawukana kwe milimu (tasks),ne buteekawo enkola (obusiraamu)ku milimu gino ne buteeka buli omu mu kifo kye ekituufu, ekyo ekileetera obulamu okufuna obujjuvu mu bulamu, omusajja avunaanyizibwa ku kulabirira omukyala na baana,era Kimukakatako okubakuuma no kufaayo ku nsonga za bantu be nyyumba (family) zonna, omukyala avunaanyizibwa ku nyyumba ye ne ku mwaami we na baana be, ayina obuvunaanyizibwa obugwaana kuyye okweetikka(bwayina okweetikka).
Obusiraamu bwateerawo omukyala eddeembe lye nsi(citizen's right) ne lye mbeera ezaabulijjo ( social) ne lye mbeera ezo'buntu ,nga lye ddeembe elyaweebwa omukyala okuva mu ntandikwa yo bubaka olubelyebelye lwe myaaka egisukka mu 1400,nga ebibiina (ebitongole) bye nsi ne bilwanirira eddeembe ku mulembe guno nga tebinajja.
Ebivunaanwa byo mukyala (eddeembe, rights) byo mukyala ebye nsi ne bye mbeera ezaabulijjo ( social)
Ebivunaanwa (eddeembe, rights) byo mu mbeera zo buntu no mwaami
Neebyo ebikulembedde bya kulabirako bulabizi okunnyonnyola erimu ku ddeembe lyo mukazi mu busiraamu, wabula eddeembe sharia yo busiraamu lyeyamuwa liingi nnyo.