القسم الحالي: Amateeka agafuga engendo
الدرس Okweetukuza mu ngendo
Mu ngendo bingi ebikyuuka eri omuntu okwaawukanako ku mbeera ze ng'ali ku butaka ng'ebintu ebisinga bimuli kumpi, hadith eva abi hurayira Allah asiime ku yye agamba nti, nnabbi ebyengera n’emirembe bibeere ku yye yagamba nti: "olugendo kutindu ku kibonerezp, lulemesa omuntu okulya enmere ye, eby'okunywa wamu n'otulo twe, omu ku mmwe bw'aba amalirizza eky'etaago kye mu lugendo, ayanguye ko adde eri abantu be" (bukhari:1804, 3001, 5429 ne muslim :1927). Kisaanidde eri oyo agenda mu lugendo okumanya esonga ezimu ezikwaata ku kweetukuza, n'endala, nga mu zzo:
Kiziyizibwa okumala ekyetaago n'okujamawaza ebifo abantu w'ebetaayiza ng'ekisiikirize, oba wansi w'omuti, oba ekifo ekyatekwaawo okutulwaamu, n'ebifo ebirala.
Abamanyi baayogera nti omuntu bw'aba ali ku lukalu ng'ayagala kumala ky'etaago; akubirizibwa okufuna ekifo ekikkakamu; aleme kwekyaafuwaza na musulo guleme kumusammukira nga yeewala okufuka ewakaluva oba empewo w'enkuutira.
2. Okweebikka ng'amala ekyetaago
Omuntu alina okweebikka okuva eri abantu obutamulaba ng'ali mu kumala ekyetaago kye, mu kuba nti abeera mu kintu ekisiikiriza oba okubeera ewala n'abantu, nga mu hadith eva ku swahaba mugiira bin shu-uba yagamba: nali ne nabbi muhammad ebyengera n’emirembe bibeere ku yye n'agamba: "owange mugiira! Funa ekyanzi ky'amazzi" n'enkifuna, omubaka wa Allah n'atambula okutuusa lweyava ku maaso g'abantu n'amala ekyetaago kye" (bukhari:363, ne muslim:274).. ate ne mu hadith endala: "era yali nga bw'agenda okumala ekyetaago kye agenda wala okuva mu bantu" (mu kitabo kya imaam ahmad:15660).
Mu hadith ya abdullahi bin ja'far ng'ayogera ku nabbi muhammad ebyengera n’emirembe bibeere ku yye yagamba nti: "omubaka wa Allah yali ng'ayagala nyo okweeyawula ng'agenda okumala ekyetaago, n'afuna ekimusiikiriza (okuva eri amaaso) akagulumu oba emiti gy'entende" (muslim:342). Era ne mu hadith endala nti "bweyali nga ayagala okumala ekyetaago, teyafungula nga lugoye lwe okutuusa ng'atuuse ku ttaka" (abu dawuda:14) olw'ensonga nti ekyo kiba kimubikka okuva eri amaaso.
Okutayammama muteeko mu miteeko gy'okweetukuza nga tugenda okusaala, singa waba tewali mazzi oba mu mbeera ey'obutasobola kugakozesa, ng'era ekolebwa bweti: omusiraamu akuba ebibatu bye ku ttaka, olwo n'abiyisa mu kuenyi kye, oluvanyuma n'ebibatu bye ekya kkono kiyisa ku kya ddyo n'ekya ddyo n'ekiyisa ku kya kkono kungulu.
Omusiraamu yetaaga okukuba tayammum mu ngendo ze okusinga nga bwakyetaaga ng'ali ku butaka, olw'okuba nti mu lugendo wabaayo ensonga nyingi ezikkirizisa okutayammama ng'okubula kw'amazzi, oba obutono bw'ago ng'ate waliwo obwetaavu bwaago obulala ng'okunywa n'ebwetaavu obulala.
Oba okuba nga waliwo obukalubo mu kufuna wuzu ng'okozesa amazzi; olw'obunyogovu obukambwe, oba obulwadde, ate nga kino.kibaawo nyo mu ngendo, ekitegeezebwa mu n'obunyogovu, bweebwo obukaluubiriza omuntu, ng'atya nti ayinza okulwaala ona okufuna obuzibu singa akozesa amazzi, naye obunyogovu obwa bulijjo obwo tebuleetera muntu kutayammama.
Era tayammam ekkirizibwa bwewaba nga tewali mazzi okumpi wegasobola okujjibwa, oba nga tegaliiwo ddala, oba nga getaaga kusooka kubugumyaako gaveemu obunyongovu.
Okusiiga ku bugatto ebw'eddiba obuweweevu: omuntu bwaba ayambadde obugatto obwo (obw'eddiba obulinga sitookisi) nga bubiika ebigere bye byonna, oba sitookisi oba ebirala bw'ebityo, nga yabyambadde mutukuvu okuva eri ebizuusi ebinene n'ebitono, bw'afuna wuzu n'ayisa mu mutwe gwe, takakatwaako kuzijjako nti anaabe ebigere bye, naye abiyisaako kungulu kw'abyo ku bugatto bwe obwo oba sitookisi ze (ssi wansi wa kigere).
Okusiiga ku khuffu oba sitookisi okuba okutuufu waliwo obukwakkulizo ng'okubeera nga zo zenyini ntukuvu, n'okuba nga zibikka ebigere byombi, n'okuba nga yazambadde yye kenyini mutukuvu ng'alina wuzu enzijuvu mwaanalizza ebigere mu yyo, era akkirizibwa okuzisiigako singa aba nga azambadde ekiseera ekitasukka kiro n'amisana singa aba ku butaka, oba ebiro bisatu n'ennaku zaabyo singa aba nga mutambuze.
Era obudde bw'akkirizibwa okusiigiramu bwebuggwaako aba alina okuzijjako afune wuzu bupya, oba era aba alina okuzijjako sunga aba ng'akakatwaako okunasba gusulu -olwa jjanaba oba ensonga endala- oba singa aba singa aba ng'azambadde ssi mutukuvu obutukuvu obujjuvu (wuzu), olwo aba alina okweetukuza olutukula olujjuvu anaabiremu n'ebigere bye.
