ప్రస్తుత విభాగం : model
పాఠం హజ్ యొక్క విధానం
హజ్ యాత్రలో మూడు రకాలు ఉన్నాయి: అవి తమత్తు, ఖిరాన్ మరియు ఇఫ్రాద్. వీటిలో ఏదో ఒక పద్ధతిని ఎంచుకుని హజ్ నిర్వహించే అవకాశం యాత్రికుడికి ఉంటుంది.
ఆయిషా (ర) వారు పేర్కొన్న కథనం ప్రకారం: మేము దైవప్రవక్త ముహమ్మద్(స) వారితో కలిసి బయలుదేరాము. అప్పుడు వారు ఇలా సెలవిచ్చారు: "మీలో ఎవరైతే హజ్ మరియు ఉమ్రా రెండింటినీ కలిపి నిర్వహించేందుకు ఇహ్రామ్ కట్టాలని కోరుకుంటారో వారు అలా చేయవచ్చు. అలాగే కేవలం హజ్ కోసం మాత్రమే సిద్ధపడే వారికి లేదా కేవలం ఉమ్రా కోసమే సంకల్పం చేసే వారికి కూడా ఆయా పద్ధతులను అనుసరించే స్వేచ్ఛ ఉంది." (ముస్లిము 1211).
తమత్తో
తమత్తు హజ్ విధానం: హజ్ నెలల్లో ఉమ్రా కోసం ఇహ్రామ్ సంకల్పం చేసే సమయంలో "లబ్బైక అల్లాహుమ్మ ఉమ్రతన్ ముతమత్తిఅన్ బిహా ఇలల్ హజ్" (ఓ అల్లాహ్! హజ్ వరకు ప్రయోజనం పొందే ఉద్దేశంతో ఉమ్రా కొరకు నేను హాజరయ్యాను) అని పలకాలి. ఉమ్రా పూర్తయిన తర్వాత ఇహ్రామ్ నుండి విముక్తి పొంది, ఇహ్రామ్ స్థితిలో నిషేధించబడిన పనులను యధావిధిగా చేయవచ్చు. అనంతరం దుల్ హిజ్జా ఎనిమిదవ తేదీన మక్కా నుండి హజ్ కోసం మరలా ఇహ్రామ్ ధరించాలి. ఈ ఇహ్రామ్ స్థితిలోనే ఉండి, ఈద్ రోజున జమ్రతుల్ అఖబా వద్ద కంకరరాళ్ళు విసిరే వరకు దానిని కొనసాగించాలి. ఈ పద్ధతిని పాటించేవారు 'హజ్ యే తమత్తు' (ఖుర్బానీ) సమర్పించాల్సి ఉంటుంది. అల్లాహ్ పవిత్ర ఖుర్ఆన్లో ఇలా సెలవిచ్చాడు: "ఎవరైతే హజ్ వరకు ఉమ్రా ద్వారా ప్రయోజనం పొందుతారో, వారు తమకు అందుబాటులో ఉన్న ఖుర్బానీని సమర్పించాలి." (అల్-బఖరా: 196).
ఖిరాన్ హజ్ విధానం
ఖిరాన్ హజ్ విధానం: దీనిలో హజ్ మరియు ఉమ్రా రెండింటినీ కలిపి ఒకేసారి ఇహ్రామ్ సంకల్పం చేయాలి. సంకల్పం చేసే సమయంలో "లబ్బైక అల్లాహుమ్మ ఉమ్రతన్ వ హజ్జన్" (ఓ అల్లాహ్! హజ్ మరియు ఉమ్రా నిర్వహించే సంకల్పంతో నేను నీ సన్నిధికి హాజరయ్యాను) అని పలకాలి. అనంతరం మక్కా చేరుకున్నప్పుడు 'తవాఫ్-ఎ-ఖుదూమ్' (మక్కా చేరుకున్నందుకు చేసే ప్రదక్షిణ) నిర్వహించాలి. దీనిలో ఒకే ఒక 'సయీ' (సఫా మరియు మర్వా కొండల మధ్య నడక) ఉంటుంది; దీనిని తవాఫ్-ఎ-ఖుదూమ్ తర్వాతైనా చేయవచ్చు లేదా తవాఫ్-ఎ-ఇఫాదా వరకు వాయిదా వేయవచ్చు. ఈ పద్ధతిలో ఇహ్రామ్ స్థితి నుండి విముక్తి పొందకూడదు మరియు క్షౌరం చేయించుకోకూడదు. ఈద్ రోజున జమ్రతుల్ అఖబా వద్ద కంకరరాళ్ళు విసిరి, క్షౌరం చేయించుకునే వరకు ఇహ్రామ్ స్థితిలోనే కొనసాగాలి. ఖిరాన్ పద్ధతిని పాటించేవారు కూడా తప్పనిసరిగా ఖుర్బానీ సమర్పించాల్సి ఉంటుంది.
ఇఫ్రాద్ హజ్ విధానం (కేవలం హజ్ నిర్వహణ)
ఇఫ్రాద్ హజ్ విధానం: దీనిలో కేవలం హజ్ కోసం మాత్రమే ఇహ్రామ్ సంకల్పం చేయాలి. సంకల్పం చేసే సమయంలో "లబ్బైక హజ్జన్" (ఓ అల్లాహ్! హజ్ నిర్వహించే సంకల్పంతో నేను నీ సన్నిధికి హాజరయ్యాను) అని పలకాలి. అనంతరం మక్కా చేరుకున్నప్పుడు 'తవాఫ్-ఎ-ఖుదూమ్' (మక్కా చేరుకున్నందుకు చేసే ప్రదక్షిణ) నిర్వహించాలి. దీనిలో ఒకే ఒక 'సయీ' (సఫా మరియు మర్వా కొండల మధ్య నడక) ఉంటుంది; దీనిని తవాఫ్-ఎ-ఖుదూమ్ తర్వాతైనా చేయవచ్చు లేదా తవాఫ్-ఎ-ఇఫాదా వరకు వాయిదా వేయవచ్చు. ఈ పద్ధతిలో ఇహ్రామ్ స్థితి నుండి విముక్తి పొందకూడదు మరియు క్షౌరం చేయించుకోకూడదు. ఈద్ రోజున జమ్రతుల్ అఖబా వద్ద కంకరరాళ్ళు విసిరి, క్షౌరం చేయించుకునే వరకు ఇహ్రామ్ స్థితిలోనే కొనసాగాలి. ఇఫ్రాద్ పద్ధతిని పాటించేవారు ఖుర్బానీ సమర్పించవలసిన అవసరం లేదు.
ప్రతి ముస్లిము కూడా దైవప్రవక్త ముహమ్మద్(స) వారు ఏ విధంగానైతే హజ్ నిర్వహించారో మరియు వారి అనుచరులకు (సహాబీలకు) ఏ విధంగా ఆదేశించారో, అదే పద్ధతిలో హజ్ చేయడానికి ప్రయత్నించాలి. జాబిర్ (ర) వారు పేర్కొన్న కథనం ప్రకారం: "నేను ఈద్ రోజున దైవప్రవక్త ముహమ్మద్(స) వారు తమ వాహనంపై ఉండి కంకరరాళ్ళు విసరడం చూశాను. ఆ సమయంలో వారు ఇలా సెలవిచ్చారు: 'మీరు మీ హజ్ విధివిధానాలను (మనాసిక్) నా నుండి నేర్చుకోండి; ఎందుకంటే నా ఈ హజ్ తర్వాత నేను మళ్ళీ హజ్ చేస్తానో లేదో నాకు తెలియదు'." (ముస్లిము 1297).
హజ్ యాత్రికుడు మీఖాత్ వద్దకు చేరుకుని, హజ్ కోసం ఇహ్రామ్ కట్టాలని నిశ్చయించుకున్నప్పుడు.. అతను తన బట్టలు తీసివేసి, స్నానం చేసి, తన తల మరియు గడ్డానికి సుగంధం రాసుకోవడం ధర్మసమ్మతం. ఆ తర్వాత ఇహ్రామ్ వస్త్రాలను ధరించి, అది విధిగా (ఫరద్) నమాజు చేసే సమయమైతే ఆ నమాజును నిర్వహించాలి. ఒకవేళ అది ఫరద్ నమాజు చేసే సమయం కాకపోతే, అతను కోరుకుంటే వుజూ చేసిన తర్వాత పాటించే సున్నత్ అనే సంకల్పంతో రెండు రకాతుల నమాజు చేయవచ్చు.
నమాజు ముగించిన తర్వాత, అతను ఇహ్రామ్ స్థితిలోకి ప్రవేశిస్తూ తాను చేయాలనుకున్న హజ్ రకాన్ని మనసులో సంకల్పించుకోవాలి, ఆ తర్వాత:
ఆ తర్వాత ఎక్కువగా తల్బియా చదవాలి: "లబ్బైక అల్లాహుమ్మ లబ్బైక్, లబ్బైక లా షరీక లక లబ్బైక్, ఇన్నల్ హమ్ద వన్ నిఅమత లక వల్ ముల్క్, లా షరీక లక్" (అల్లాహ్! నేను నీ పిలుపును అందుకుంటున్నాను. నీ పిలుపును అందుకుంటున్నాను. నీకు సాటి ఎవరూ లేరు. నీ పిలుపును అందుకుంటున్నాను. నిశ్చయంగా సర్వస్తోత్రాలు, అనుగ్రహాలు మరియు అధికారము నీకే దక్కుతాయి. నీకు సాటి ఎవరూ లేరు). పురుషులు దీనిని బిగ్గరగా చదవాలి, స్త్రీలు మాత్రం కేవలం పక్కన ఉన్న ఇతర స్త్రీలకు వినిపించేంత తక్కువ స్వరంతో చదవాలి, పురుషులకు వినిపించకూడదు. అలాగే ఇహ్రామ్ స్థితిలో ఉన్నప్పుడు నిషిద్ధమైన పనులకు దూరంగా ఉండాలి.
హజ్ యాత్రికుడు మక్కాలో ప్రవేశించేటప్పుడు స్నానం చేయడం ఉత్తమం. ఆ తర్వాత ఒకవేళ అతను 'తమత్తో' పద్ధతిలో హజ్ చేసేవాడైతే, ఉమ్రా నిర్వహించడానికి మస్జిద్-అల్-హరామ్కు వెళ్ళాలి. అదే 'ఖిరాన్' లేదా 'ఇఫ్రాద్' చేసే వారైతే 'తవాఫె ఖుదూమ్' (మక్కాకు చేరుకున్న సందర్భంగా చేసే తవాఫ్) చేయడం ఉత్తమం.
అతను మస్జిద్-అల్-హరామ్లోకి ప్రవేశించేటప్పుడు కుడి కాలు ముందు ఉంచి, మసీదులోకి ప్రవేశించేటప్పుడు చదివే దుఆను పఠించాలి. కాబా వద్దకు చేరుకున్న తర్వాత, తవాఫ్ ప్రారంభించడానికి ముందే తల్బియా చదవడం ఆపివేయాలి. పురుషులు తవాఫ్ సమయంలో 'ఇద్'తిబా' (కుడి భుజాన్ని తెరిచి ఉంచడం) చేయడం ఉత్తమం. అంటే తన ఇహ్రామ్ పైవస్త్రాన్ని కుడి చంక కింద నుండి తీసి, దాని రెండు చివరలను ఎడమ భుజంపై వేసుకోవాలి.
ఆ తర్వాత తవాఫ్ మొదలుపెట్టడానికి హజరె అస్వద్ వైపునకు వెళ్ళాలి. వీలైతే తన కుడి చేత్తో దానిని తాకి ముద్దాడాలి. ఒకవేళ అది కుదరకపోతే, ఆ రాయి వైపునకు తిరిగి చేత్తో సైగ చేయాలి. కాబాను తన ఎడమ వైపున ఉంచుకుని ఏడు ప్రదక్షిణలు చేయాలి. పురుషులు మొదటి మూడు ప్రదక్షిణలలో 'రమల్' చేయాలి. 'రమల్' అంటే చిన్న చిన్న అడుగులు వేస్తూ వేగంగా నడవడం.
రుక్నె యమానీ/యమనీ (కాబా యొక్క యమన్ దేశం వైపు ఉన్న మూల) వద్దకు చేరుకున్నప్పుడు దానిని తాకాలి, కానీ ముద్దాడకూడదు. ఒకవేళ తాకడం కుదరకపోతే, దాని వైపు సైగ చేయవలసిన అవసరం లేదు. రుక్నె యమనీ మరియు హజరె అస్వద్లకు మధ్య ఈ విధంగా దుఆ చేయాలి: "రబ్బనా ఆతినా ఫిద్దున్యా హసనతన్ వఫిల్ ఆఖిరతి హసనతన్ వఖినా అదాబన్నార్" (ఓ మా ప్రభువా! మాకు ఈ లోకంలోనూ మేలును ప్రసాదించు, పరలోకంలోనూ మేలును ప్రసాదించు మరియు మమ్మల్ని నరకాగ్ని శిక్ష నుండి కాపాడు).
హజరె అస్వద్ వద్దకు వచ్చిన ప్రతిసారీ 'అల్లాహు అక్బర్' అని తక్బీర్ పలకాలి. తవాఫ్లో మిగిలిన సమయంలో తనకు ఇష్టమైన రీతిలో అల్లాహ్ను స్మరించుకోవచ్చు (దిక్ర్), దుఆలు చేసుకోవచ్చు లేదా పవిత్ర ఖుర్ఆన్ పఠించవచ్చు.
ఏడు ప్రదక్షిణలతో తవాఫ్ పూర్తయిన తర్వాత, అతను తన పైవస్త్రాన్ని సరిచేసుకుని (రెండు భుజాలను కప్పుకుని) ధరించాలి. అనంతరం వీలైతే మకామె ఇబ్రాహీం వెనుక, లేదంటే మసీదులో ఎక్కడైనా సరే రెండు రకాతుల నమాజు చేయాలి. మొదటి రకాతులో సూరహ్ అల్-ఫాతిహా తర్వాత "ఖుల్ యా అయ్యుహల్ కాఫిరూన్" మరియు రెండవ రకాతులో సూరహ్ అల్-ఫాతిహా తర్వాత "ఖుల్ హువల్లాహు అహద్" సూరాలను పఠించాలి.
ఆ తర్వాత సయీ చేయడానికి వెళ్ళాలి. సఫా కొండకు దగ్గరగా చేరుకున్నప్పుడు అల్లాహ్ యొక్క ఈ వాక్యాన్ని పఠించాలి: "ఇన్నస్సఫా వల్ మర్వత మిన్ షఆయిరిల్లాహ్" (నిశ్చయంగా సఫా మరియు మర్వా కొండలు అల్లాహ్ యొక్క చిహ్నాలలో భాగం). అనంతరం "అల్లాహ్ దేనితోనైతే (సఫా కొండతో) ప్రారంభించాడో, నేను కూడా దానితోనే (సయీ)ప్రారంభిస్తున్నాను" అని పలకాలి.
సయీని సఫా కొండ నుండి ప్రారంభించాలి. సఫా కొండపైకి ఎక్కి, కాబా వైపునకు తిరిగి, చేతులు ఎత్తి అల్లాహ్ను స్తుతిస్తూ దుఆ చేయాలి. దైవప్రవక్త ముహమ్మద్(స) వారు చేసే దుఆలలో ఇది ఒకటి: "లా ఇలాహ ఇల్లల్లాహు వహ్దహు లా షరీక లహు, లహుల్ ముల్కు వలహుల్ హమ్దు వహువ అలా కుల్లి షైయిన్ ఖదీర్. లా ఇలాహ ఇల్లల్లాహు వహ్దహు, అంజజ వఅదహు, వనసర అబ్దహు, వహజమల్ అహజాబ వహ్దహు" (అల్లాహ్ తప్ప మరే ఆరాధ్యుడూ లేడు. ఆయన ఏకైకుడు, ఆయనకు సాటి ఎవరూ లేరు. రాజ్యము ఆయనదే, సర్వస్తోత్రాలు ఆయనకే దక్కుతాయి. ఆయన ప్రతి వస్తువుపై సర్వశక్తుడు. అల్లాహ్ తప్ప మరే ఆరాధ్యుడూ లేడు, ఆయన ఏకైకుడు. ఆయన తన వాగ్దానాన్ని నెరవేర్చాడు, తన దాసుడికి సహాయం చేశాడు మరియు శత్రువులందరినీ ఆయనొక్కడే ఓడించాడు). ఆ తర్వాత తనకు నచ్చిన రీతిలో దుఆ చేసుకోవాలి. ఈ విధంగా మూడు సార్లు చేయాలి.
ఆ తర్వాత సఫా కొండ నుండి దిగి మర్వా వైపు సాగాలి. సయీ చేసే స్థలంలో (మస్ఆ) రెండు పచ్చ రంగు లైట్లు ఉన్న చోటుకు చేరుకున్నప్పుడు, పురుషులు తమ శక్తి మేరకు వేగంగా పరుగెత్తడం ఉత్తమం. అయితే, స్త్రీలు ఆ రెండు పచ్చ లైట్ల మధ్య వేగంగా వెళ్లవలసిన అవసరం లేదు; వారు సయీ మొత్తం సాధారణంగానే నడవాలి.
ఆ తర్వాత మర్వా కొండను చేరుకునే వరకు నడకను కొనసాగించాలి. అక్కడ కొండపైకి ఎక్కి ఖిబ్లా వైపునకు తిరిగి, చేతులు ఎత్తి సఫా కొండపై పఠించిన దుఆలనే పఠించాలి. అయితే అక్కడ ఖుర్ఆన్ వాక్యాన్ని (ఇన్నస్సఫా...) చదవకూడదు మరియు "అల్లాహ్ దేనితోనైతే ప్రారంభించాడో, నేను కూడా దానితోనే ప్రారంభిస్తున్నాను" అని అనకూడదు.
తర్వాత మర్వా కొండ నుండి దిగి సఫా వైపు నడవాలి. ఆ రెండు పచ్చ లైట్ల వద్దకు చేరుకున్నప్పుడు వేగంగా పరుగెత్తాలి. సఫా కొండ వద్దకు చేరుకున్నాక మర్వా కొండ వద్ద చేసినట్లే చేయాలి. ఈ విధంగా ఏడు సార్లు పూర్తి చేయాలి. సఫా నుండి మర్వాకు వెళ్లడం ఒక దఫా అని, తిరిగి మర్వా నుండి సఫాకు రావడం మరొక దఫా అని లెక్కించాలి. సయీ చేసే సమయంలో సాధ్యమైనంత ఎక్కువగా అల్లాహ్ను స్మరించుకోవడం మరియు దుఆలు చేయడం ఉత్తమం. అలాగే పెద్ద మరియు చిన్న అపవిత్రతల నుండి (అంటే ఘుసుల్ మరియు వుదూ అవసరమయ్యే స్థితి నుండి) పవిత్రంగా ఉండటం కూడా శ్రేయస్కరం. తవాఫ్ చేయడానికి వుదూ తప్పనిసరి, కానీ సయీ చేసేటప్పుడు వుదూ ఉండటం షరతు కాదు (అంటే వుదూ లేకపోయినా సయీ చేయవచ్చు).
తమత్తో పద్ధతిలో హజ్ చేసేవారు రెండు సార్లు సయీ చేయాలి; ఒకటి ఉమ్రా కోసం మరియు రెండవది హజ్ కోసం. అయితే ఖిరాన్ లేదా ఇఫ్రాద్ చేసేవారు మాత్రం ఒకసారి సయీ చేస్తే సరిపోతుంది. వారు దానిని తవాఫె ఖుదూమ్ తర్వాత ముందే చేయవచ్చు లేదా తవాఫె ఇఫాదా తర్వాత అయినా చేయవచ్చు.
హజ్ యాత్రికుడు సయీ పూర్తి చేసిన తర్వాత తన తల క్షౌరం చేయించుకోవాలి లేదా వెంట్రుకలను కత్తిరించుకోవాలి. ఒకవేళ ఆయన 'తమత్తో' పద్ధతిలో హజ్ చేస్తున్నట్లయితే, పురుషులకు క్షౌరం చేయించుకోవడం ఉత్తమం. అయితే హజ్ కోసం క్షౌరాన్ని వాయిదా వేసి, ప్రస్తుతానికి కేవలం వెంట్రుకలు కత్తిరించుకున్నా అది మంచిదే. స్త్రీలు తమ జుట్టునంతటినీ కలిపి చివరన ఒక అంగుళం పరిమాణంలో కత్తిరించుకోవాలి. 'తమత్తో' చేసేవారు ఈ విధంగా చేసినట్లయితే, వారి ఉమ్రా పూర్తయినట్లే మరియు ఇహ్రామ్ స్థితి వల్ల వారిపై నిషిద్ధమైనవన్నీ తిరిగి అనుమతించబడతాయి. ఒకవేళ అతను 'ముఫ్రిద్' లేదా 'ఖారిన్' పద్ధతిలో హజ్ చేస్తున్నట్లయితే, సయీ తర్వాత క్షౌరం చేయించుకోకూడదు మరియు వెంట్రుకలను కత్తిరించుకోకూడదు; వారు తమ ఇహ్రామ్ స్థితిలోనే కొనసాగాలి.
యౌమ్ అత్-తర్వియా అనేది దుల్ హిజ్జా నెలలోని ఎనిమిదవ రోజు. హజ్ యొక్క ఆచరణలు ఈ రోజు నుండే ప్రారంభమవుతాయి. 'తమత్తో' పద్ధతిలో హజ్ చేసేవారు, తాము ఉన్న చోటు నుండే ఆ రోజు చాష్త్ (సూర్యోదయం తర్వాత కొద్దిసేపటికి) సమయంలో హజ్ కోసం ఇహ్రామ్ ధరించాలి. వారు స్నానం చేసి, సుగంధాన్ని పూసుకుని, ఇహ్రామ్ వస్త్రాలను ధరించి నమాజు చదవాలి. ఆ తర్వాత హజ్ కోసం ఇహ్రామ్ సంకల్పం చేసుకుంటూ ఇలా తల్బియా పలకాలి: 'లబ్బైక్ అల్లాహుమ్మ హజ్జన్'. ఇక 'ముఫ్రిద్' మరియు 'ఖారిన్' పద్ధతిలో హజ్ చేసేవారు తమ మునుపటి ఇహ్రామ్ స్థితిలోనే కొనసాగుతారు. ఆ తర్వాత హజ్ యాత్రికుడు మధ్యాహ్నానికి ముందే మినాకు బయలుదేరాలి. అక్కడ బస చేసి, రాత్రి కూడా అక్కడే గడపాలి. మినాలో దుహర్, అసర్, మగ్రిబ్ మరియు ఇషా నమాజులను నిర్వహించాలి. నాలుగు రకాతుల నమాజులను (ఖస్ర్ చేస్తూ) రెండు రకాతులుగా మాత్రమే చదవాలి, అయితే వీటిని కలిపి చదవకూడదు. తొమ్మిదవ రోజు ఫజ్ర్ నమాజును కూడా అక్కడే పూర్తి చేయాలి. ఈ సమయంలో ఎక్కువ సమయాన్ని తల్బియా పలుకుతూ, దైవస్మరణ (దిక్ర్) చేస్తూ మరియు ఖుర్ఆన్ పారాయణంలో గడపాలి.
దుల్ హిజ్జా తొమ్మిదవ రోజైన అరఫా దినాన సూర్యోదయమైన తర్వాత, హజ్ యాత్రికుడు మినా నుండి అరఫా వైపు ప్రశాంతంగా, నిశ్శబ్దంగా అల్లాహ్ ను స్మరిస్తూ మరియు తల్బియా పలుకుతూ బయలుదేరాలి. వీలైతే సూర్యుడు నెత్తిమీదకు వచ్చే వరకు (దుహర్ సమయం వరకు) 'నమిరా' లో బస చేయడం ఉత్తమం, ఒకవేళ అది వీలుకాకపోతే నేరుగా అరఫాలోకి ప్రవేశించవచ్చు, అందులో ఎటువంటి అభ్యంతరం లేదు. సూర్యుడు పశ్చిమానికి మళ్ళిన తర్వాత (దుహర్ సమయం ప్రవేశించాక), దుహర్ మరియు అసర్ నమాజులను సంక్షిప్తం చేస్తూ మరియు ఆ రెండింటినీ ముందుగానే కలిపి నిర్వహించాలి. ఆ తర్వాత తన సమయాన్ని దైవస్మరణకు, దుఆలకు మరియు అల్లాహ్ పట్ల వినమ్రతను చాటుకోవడానికి కేటాయించాలి. ఖిబ్లా వైపు తిరిగి, చేతులెత్తి తనకు ఇష్టమైన రీతిలో అల్లాహ్ ను వేడుకోవాలి.
ఆయిషా (ర) వారి కథనం ప్రకారం, దైవప్రవక్త ముహమ్మద్(స) వారు ఇలా సెలవిచ్చారు: "అల్లాహ్ నరకాగ్ని నుండి అత్యధిక సంఖ్యలో దాసులకు విముక్తిని ప్రసాదించే రోజు, అరఫా దినము కంటే మరేదీ లేదు. నిశ్చయంగా అల్లాహ్ తన దాసులకు సమీపంగా వచ్చి, దైవదూతల వద్ద వారిని చూసి గర్వంగా (ప్రశంసిస్తూ), 'వీరు దేనిని కోరుకుంటున్నారు?' అని అడుగుతాడు." (ముస్లిం 1348).
అరఫాలో నిలబడే సమయం (వఖూఫ్) సూర్యుడు పశ్చిమానికి మళ్ళినప్పటి నుండి ప్రారంభమవుతుంది. సూర్యాస్తమయం అయిన తర్వాత హజ్ యాత్రికులు ముజ్దలిఫా వైపు బయలుదేరాలి. ఎవరైనా ఈ సమయాన్ని కోల్పోయి, పదవ రోజు ఫజ్ర్ నమాజుకు ముందు కనీసం ఒక్క క్షణమైనా అరఫాలో నిలబడగలిగితే, వారు హజ్ చేసినట్లే మరియు వారి వఖూఫ్ సరైనదే అవుతుంది. అయితే ఫజ్ర్ నమాజుకు ముందు ఎవరైతే అక్కడ నిలబడలేకపోయారో, వారు హజ్ ను కోల్పోయినట్లే.
హజ్ యాత్రికుడు ముజ్దలిఫా చేరుకున్న తర్వాత మగ్రిబ్ మరియు ఇషా నమాజులను కలిపి (జమ్), ఒకే అదాన్ మరియు రెండు ఇకామత్లతో సంక్షిప్తం చేస్తూ (ఖస్ర్) నిర్వహించాలి. వారు ముజ్దలిఫాలోనే రాత్రి బస చేయాలి. తెల్లవారుజామున ఫజ్ర్ సమయం కాగానే నమాజు చేయాలి. ఆ తర్వాత వెలుతురు బాగా వచ్చే వరకు ఖిబ్లా వైపు తిరిగి, చేతులెత్తి అల్లాహ్ ను స్మరిస్తూ, దుఆలు చేయాలి.
దుల్ హిజ్జా పదవ రోజున సూర్యోదయానికి ముందే, తెల్లవారుజామున వెలుతురు బాగా వచ్చిన తర్వాత హజ్ యాత్రికుడు మినా వైపు బయలుదేరాలి. మార్గమధ్యంలోనే రమి (రాళ్ళు రువ్వడం) కోసం శనగ గింజ కంటే కొంచెం పెద్ద పరిమాణంలో ఉండే ఏడు రాళ్ళను ఏరుకోవాలి. మినా చేరుకున్న తర్వాత 'జమ్రతుల్ అఖబా' (మక్కా వైపు చివరగా ఉండే పెద్ద జమ్రా) వద్ద ఏడు రాళ్ళను రువ్వాలి. ప్రతి రాయిని విసిరేటప్పుడు 'అల్లాహు అక్బర్' అని తక్బీర్ పలకాలి. ఇది పూర్తయిన తర్వాత తన ఖుర్బానీ (హద్’యి) సమర్పించాలి. ఆపై తల క్షౌరం చేయించుకోవాలి లేదా వెంట్రుకలను కత్తిరించుకోవాలి. స్త్రీలు మాత్రం తమ జుట్టు చివరన ఒక అంగుళం పరిమాణంలో కత్తిరించుకోవాలి. అనంతరం హజ్ యాత్రికుడు సుగంధాన్ని పూసుకుని మక్కాకు వెళ్ళి 'తవాఫ్-ఎ-ఇఫాదా' నిర్వహించడం ఉత్తమం. ఇది హజ్ యొక్క ముఖ్యమైన మూలస్తంభాలలో (అర్కాన్) ఒకటి. ఆ తర్వాత హజ్ కోసం సయీ చేయాలి. ఈ ఆచరణాలన్నీ ముగిసిన తర్వాత తిరిగి మినాకు చేరుకుని పదకొండవ తేదీ రాత్రి అక్కడే బస చేయాలి.
హజ్ యాత్రికుడు తష్రీక్ దినములలో పదకొండవ మరియు పన్నెండవ తేదీ రాత్రులు మినాలోనే బస చేయాలి. ఒకవేళ అతను ఆలస్యంగా వెళ్లాలనుకుంటే పదమూడవ రాత్రి కూడా అక్కడే గడపాలి. సూర్యుడు పశ్చిమానికి మళ్ళిన తర్వాత (దుహర్ సమయం ప్రవేశించాక) మూడు జమ్రాల వద్ద రాళ్ళు రువ్వాలి.
జమరాత్ వద్ద కంకర్లు విసిరే పద్ధతి
మొదట మస్జిద్ అల్-ఖైఫ్ కు సమీపంలో ఉన్న మొదటి జమ్రా (జమ్రతుల్ ఊలా) వద్ద వరుసగా ఒకదాని తర్వాత ఒకటిగా ఏడు రాళ్ళను రువ్వాలి. ప్రతి రాయిని విసిరేటప్పుడు 'అల్లాహు అక్బర్' అని తక్బీర్ పలకాలి. ఆ తర్వాత కొంచెం ముందుకు వెళ్లి, ఖిబ్లా వైపు తిరిగి నిలబడి తనకు ఇష్టమైన రీతిలో ఎక్కువ సేపు దుఆ చేయాలి. అనంతరం మధ్య జమ్రా (జమ్రతుల్ వుస్తా) వద్ద కూడా వరుసగా ఏడు రాళ్ళను రువ్వాలి, ఇక్కడ కూడా ప్రతి రాయికి తక్బీర్ పలకాలి. ఆ తర్వాత ఎడమ వైపునకు జరిగి, ఖిబ్లా వైపునకు తిరిగి చేతులెత్తి దుఆ చేయాలి. చివరగా జమ్రతుల్ అఖబా వద్ద వరుసగా ఏడు రాళ్ళను రువ్వాలి మరియు ప్రతి రాయికి తక్బీర్ పలకాలి. ఇక్కడ రాళ్ళు రువ్వడం పూర్తయిన తర్వాత అక్కడ నిలబడి దుఆ చేయకుండా వెనుదిరగాలి.
పన్నెండవ రోజున రాళ్ళు రువ్వడం (రమి) పూర్తి చేసిన తర్వాత, హజ్ యాత్రికుడు కోరుకుంటే త్వరగా మినా నుండి బయలుదేరవచ్చు. ఒకవేళ ఆయన ఆలస్యంగా వెళ్లాలనుకుంటే, పదమూడవ రాత్రి కూడా అక్కడే బస చేసి, అంతకుముందు చేసినట్లే సూర్యుడు పశ్చిమానికి మళ్ళిన తర్వాత మూడు జమ్రాల వద్ద రాళ్ళు రువ్వాలి. అయితే, ఇలా ఆలస్యంగా వెళ్లడమే ఉత్తమం.
హజ్ యాత్రికుడు మక్కా నుండి తన స్వగ్రామానికి వెళ్లాలనుకున్నప్పుడు, 'తవాఫ్-ఎ-విదా' (వీడ్కోలు తవాఫ్) నిర్వహించకుండా బయలుదేరకూడదు. ప్రయాణం కావాలనుకున్నప్పుడు తన చివరి పవిత్ర కార్యంగా కాబతుల్లాహ్ వద్ద ఈ తవాఫ్-ఎ-విదాను నిర్వహించాలి. ఇబ్న్ అబ్బాస్ (ర) వారి కథనం ప్రకారం, దైవప్రవక్త ముహమ్మద్(స) వారు ఇలా సెలవిచ్చారు: "కాబతుల్లాహ్ సందర్శన తన చివరి కార్యంగా ముగిసేవరకు ఎవరూ ఇక్కడి నుండి వెళ్లకూడదు." (ముస్లిం 1327). అయితే, ఋతుస్రావ స్థితిలో ఉన్న స్త్రీలకు ఈ తవాఫ్ నుండి మినహాయింపు ఉంటుంది.
